In hoeverre gebruiken studiekiezers AI? Voor decanen

Het gebruik van AI in de onderwijssector krijgt steeds meer aandacht. Maar hoe zit het met het gebruik van AI tijdens het maken van studiekeuzes? Behalve dat een middelbare scholier zijn werkstuk laat schrijven door ChatGPT gebruikt deze scholier ChatGPT misschien ook wel voor het oriënteren op studies. Qompas deed onderzoek naar AI-gebruik door studiekiezers. In dit artikel bespreken we de resultaten van dit onderzoek evenals hoe decanen kunnen inspelen op het AI-gebruik van studiekiezers. 

Generatieve taalmodellen

De AI-tools die nu populair in gebruik zijn, zijn generatieve AI-modellen. De bekende tools zijn bijvoorbeeld Copilot, ChatGPT of Gemini. Je geeft deze taalmodellen opdrachten of stelt ze vragen waarna ze ‘nieuwe’ teksten genereren, of zelfs beeld en muziek (nieuw tussen aanhalingstekens omdat AI niet per se zelf content maakt, maar content reproduceert). 

De GenAI-tools zijn erop gebouwd om een dienst te verlenen en gebruikers tevreden te stellen. Stel je ChatGPT een vraag, dan reageert de chatbot uiterst vriendelijk, behulpzaam, zelfverzekerd en persoonlijk.[i] 

.Zo lijkt de chatbot precies te geven wat je zoekt. Dit gegeven maakt het aantrekkelijk om de AI-tools vragen voor te leggen.  

Testvraag aan ChatGPT

Een kleine test: wat gebeurt er wanneer je ChatGPT een persoonlijke vraagt stelt over je studiekeuze? (ChatGPT via www.chatgpt.com geraadpleegd op 3 maart 2026).  

Ik zit in havo 5 en moet een studiekeuze maken en weet niet goed wat ik wil studeren. Ik vind dieren leuk en doe graag iets nuttigs. Ik woon in Rotterdam en wil niet te ver reizen. Wat zijn mijn mogelijkheden? 

ChatGPT benadert je persoonlijk: Het is heel normaal dat je nog niet precies weet wat je wilt studeren. Vervolgens zet de AI-tool mogelijkheden uiteen: Hieronder zet ik voor jou overzichtelijk op een rij wat je mogelijkheden zijn op basis van je interesses en woonplaats. Een uitgebreide beschrijving van diverse opleidingen volgt. Tot slot volgt een samenvatting waar de opleidingen nog eens op een rijtje worden gezet: MBO Dierverzorging; HBO Diermanagement/Dier & Veehouderij; WO Diergeneeskunde en WO Animal Sciences. ChatGPT sluit af in de rol van persoonlijke studieadviseur: Wil je dat ik samen met jou een persoonlijk lijstje maak van studies die passen bij jouw interesses en cijfers (bijv. wat je leuk vindt, wat je goed kunt op school)? Dan kunnen we dat ook stap voor stap bekijken. 

ChatGPT levert zo op het eerste oog een behulpzaam overzicht. Een kritische blik leert echter meteen dat er geput is uit een willekeurige verzameling bronnen. Daarnaast is de informatie niet actueel: meerdere bronnen staan gedateerd op 2023. De informatie is bovendien niet correct. Zo wordt de opleiding HBO Diermanagement niet (meer) gegeven op de Aeres Hogeschool in Almere of Dronten.[ii] 

In Dronten vind je overigens wel de opleiding Diergezondheid & Management, een track binnen de opleiding Dier- en Veehouderij.[iii] 

 De opleiding Diermanagement wordt uitsluitend gegeven op Hogeschool Van Hall Larenstein in Leeuwarden.[iv] Tot slot mist de fictieve studiekiezer daadwerkelijk reële opties in de buurt van Rotterdam, zoals de opleiding Dier in de Duurzame Samenleving in Delft bij Inholland.[v] 

Kortom, generatieve AI lijkt gemakkelijk je in informatie te voorzien, maar die informatie laat ook te wensen over. Straks meer over hoe om te gaan met AI-gebruik door studiekiezers, eerst meer over de vraag hoe scholieren AI in de praktijk gebruiken bij hun studiekeuze. 

Peiling: Wat zeggen studiekiezers over AI-gebruik?

In ons jaarlijkse peilmoment van januari 2026 vroegen we vmbo’ers, havisten en vwo’ers uit de bovenbouw hoever zij met hun studiekeuze zijn. Dit is een groep van bijna 900 scholieren. We legden ze daarbij ook een aantal vragen voor over het gebruik van AI bij het kiezen van een studie. De methode van dit onderzoek is te vinden in Bijlage 1.  

Gebruik jij kunstmatige intelligentie (AI) bij het kiezen van een studie?

Gemiddeld 55% van de scholieren geeft aan AI niet te gebruiken bij hun studiekeuze, Figuur 1. Hier staat tegenover dat dus net iets minder dan de helft van de scholieren aangeeft wel degelijk AI te gebruiken bij hun studiekeuze. De frequentie van het AI-gebruik wisselt. ‘Heel af en toe’ is de meest voorkomende frequentie met gemiddeld 27%. Daarna volgt ‘soms’ met gemiddeld 12%. En maar 6% van de studiekiezers geeft aan AI ‘vaak’ te gebruiken. Er zijn geen verschillen gevonden tussen schoolniveau en geslacht. 

Waarvoor gebruik jij kunstmatige intelligentie (AI) bij het kiezen van een studie?

We legden de scholieren een aantal opties voor waarvoor ze AI kunnen gebruiken bij hun studiekeuze. Die opties lees je in onderstaand figuur, Figuur 2. Zoals je daar ook kunt zien, is er geen optie die er heel erg uitspringt. Alleen het vergelijken van studies en scholen/onderwijsinstellingen blijft wat achter in vergelijking tot vragen over wat je na een opleiding kunt doen en welke studies bij je interesses passen. Er zitten geen grote verschillen in het zoekgedrag tussen mannelijke en vrouwelijke scholieren, behalve op één punt. Waar 59% van de vrouwelijke havisten aangaf omschrijvingen van studies te zoeken, daar gaf slechts 24% van de mannelijk havisten aan dat te doen (p = 0.028), Tabel 1. Scholieren deelden soms onder de optie ‘anders’ andere redenen om AI te gebruiken. Zo gaven scholieren aan dat ze AI gebruiken voor vragen over studies waar ze op Google geen antwoord over konden vinden; voor een korte samenvatting van ‘dingetjes per universiteit’; voor uitleg over wat je kunt verwachten van de studies; voor informatie over locaties; voor nadenken wat leuk zou zijn; voor vragen welke studie je nodig hebt voor een bepaalde baan en hoe lang deze duurt of specifieke vragen zoals ‘heb je hier een havodiploma voor nodig’.  

Hoe betrouwbaar vind jij de informatie van AI over studiekeuze?

Zijn leerlingen in staat om kritisch na te denken wanneer ze AI gebruiken? We peilden hoe betrouwbaar leerlingen AI vinden wanneer ze die gebruiken bij hun studiekeuze. Die peiling laat een genuanceerd beeld zien, Figuur 3. Het overgrote merendeel van de scholieren, gemiddeld 73%, geeft aan AI een beetje betrouwbaar te vinden. Daarna volgt nog een groep van gemiddeld 11% die AI heel betrouwbaar acht. Uit de toelichting die de scholieren geven, blijkt dat ze AI maar in bepaalde mate vertrouwen. Ze zeggen AI alsnog te controleren: “Ik vertrouw het wel maar check het altijd op andere websites.” Of: “Na het antwoord kijk ik nog op de site van de opleiding zelf.” Leerlingen schrijven de betrouwbaarheid van AI soms ook aan het bronnengebruik van AI toe: wanneer ChatGPT meerdere bronnen gebruikt en deze er ook bij staan, vertrouwen ze ChatGPT meer. Tot slot kwamen we ook zeer expliciet vertrouwen in AI tegen. Leerlingen zeiden bijvoorbeeld: “ChatGPT zegt meestal de waarheid.” Of: “Ik vertrouw Chattie.” 

Zowel aan de kant van een beetje betrouwbaar als een beetje onbetrouwbaar komen dezelfde toelichtingen terug. Het onpersoonlijke karakter van AI wordt opgevoerd als reden om te twijfelen aan de betrouwbaarheid van AI. Zo zegt een leerling: “Een robot kan niet bepalen welke studie het best bij jou past.” Een andere leerling zegt: “AI kan geen keuzes voor jou maken, dit is mijn keuze.” Weer een andere scholier zegt: “AI kent mij niet persoonlijk.” Daarnaast wordt aangegeven dat AI slechts als hulpmiddel of inspiratie wordt gebruikt, niet als doorslaggevende factor: “Het kan een richtlijn zijn, maar ik zoek het altijd zelf verder uit.” 

De groep die AI onbetrouwbaar vindt, is een stuk kleiner. Gemiddeld 15% vindt AI een beetje onbetrouwbaar en gemiddeld 2% vindt AI heel onbetrouwbaar. Scholieren die deze antwoorden invulden lichten hierbij toe dat AI onjuiste of verzonnen informatie geeft: “AI verzint soms dingen” en “Je weet het nooit 100 procent zeker.” En ook: “Er is altijd iets wat niet klopt toch?” Waar bronnen ook genoemd werden als reden om AI te vertrouwen, wordt het brongebruik ook als reden genoemd om ChatGPT niet te vertrouwen. Zo zegt een leerling: “Het komt niet van de hoofdbron af, de beste bron is de school zelf.” En: “Hij plukt het van een random Google-site.” Hierbij wordt ook genoemd dat informatie verouderd kan zijn: “Data zoals open dagen en deadlines kloppen vaak niet helemaal.” 

Conclusie peiling AI-gebruik

Uit het onderzoek naar AI-gebruik bij studiekeuze blijkt dat iets meer dan de helft van de scholieren onder wie we peilden geen AI bij hun studiekeuze gebruikt. Iets minder de helft doet dat dus wel, variërend van vaak tot heel af en toe. Wanneer ze het gebruiken, gebeurt dit voor informatie over studies, onderwijsinstellingen en het vergelijken hiervan. Ook lijkt AI gebruikt te worden als alternatief voor Google. De scholieren die AI gebruiken zijn relatief kritisch over de betrouwbaarheid van AI. Een klein gedeelte zegt AI volledig te vertrouwen, maar de overgrote meerderheid lijkt zich bewust van de valkuilen van AI. Anders gezegd: de overgrote meerderheid van de leerlingen vertrouwt AI niet blindelings. Dit stemt optimistisch.  

Hoe kunnen decanen inspelen op het AI-gebruik van scholieren?

Studiekiezers gebruiken AI voor verschillende doeleinden bij het maken van een studiekeuze. Dat is niet zonder zorgen, aangezien AI niet altijd correcte, actuele en volledige informatie geeft. Gelukkig is een deel van de scholieren zich bewust van die kant van AI, maar dat dit aandacht verdient is ook duidelijk. Wat kun je als decaan doen om studiekiezers hierbij te begeleiden? 

De neiging om leerlingen weg te willen houden van AI is begrijpelijk, maar niet realistisch in de praktijk. Het bestaan van AI negeren, zal namelijk niet betekenen dat de studiekiezer zijn weg niet naar AI vindt. Beter is om aandacht te besteden aan een verantwoorde omgang met AI.  

Positioneer AI als hulpmiddel, niet als adviseur

 De studiekiezer die AI gebruikt zal al snel het gebruiksgemak ervan ondervinden. Zoals hiervoor ook beschreven, is AI immers uiterst persoonlijk en voorziet het je (ogenschijnlijk) gemakkelijk van de informatie die je zoekt. De taak die dan voor de decaan is weggelegd is om te expliciteren dat een tool zoals ChatGPT geen studiekeuze-expert is, maar een taalmodel dat logische antwoorden genereert. Als leerlingen geneigd zijn de deskundigheid van AI te overschatten, dan is het aan de decaan om dat bij te stellen. 

Gebruik AI als startpunt

Een manier om AI te gebruiken als hulpmiddel, in plaats van als studiekeuze-expert, is om AI te gebruiken als startpunt. AI kan bijvoorbeeld nuttig zijn bij het formuleren van interesses of op het wijzen op studierichtingen. Zo kunnen studiekiezers best het volgende aan AI vragen: ‘Welke studies passen bij iemand die X en Y leuk vindt?' De uitslagen kunnen studiekiezers dan bijvoorbeeld ook met hun decaan bespreken. 

Besteed aandacht aan het maken van prompts

Een prompt is de benaming voor de opdracht of vraag die je een tool als ChatGPT geeft. De kwaliteit van je antwoord hangt erg af van de kwaliteit van je vraag, van je prompt. Leer leerlingen om specifiek te zijn met hun vraag en context te geven.  

Leer informatie te checken

Uit het onderzoek van Qompas bleek al dat sommige leerlingen de antwoorden van een AI-tool controleren op de websites van instellingen. Dit is belangrijk. Leer leerlingen aan om AI-antwoorden te checken op de officiële websites. Daarnaast kun je leerlingen ook aanleren actief te zoeken naar inconsistenties in de tekst en meerdere bronnen te vergelijken. Het aanleren van deze vaardigheden sluit aan bij het ontwikkelen van een bredere digitale geletterdheid. 

Integreer AI in de gesprekken

Tot slot, betrek AI-gegenereerde studiekeuze-adviezen en AI-ervaringen ook in de gesprekken. De rol van decaan verschuift in feite deels van informatieverstrekker naar kritisch begeleider van informatiegebruik. De rol van decaan wordt des te belangrijker in het leren wegen, interpreteren en toepassen van informatie.  

Tot besluit: AI als studiekeuzetool

AI vraagt een andere omgang met informatie en vergt daarnaast een andere houding van decanen. Maar door verantwoord gebruik van AI in combinatie met betrouwbare informatiepunten en LOB-methodes, zoals Qompas, Keuzegids en instellingswebsites, kan AI voor studiekiezers wel degelijk een handige tool zijn om op weg geholpen te worden in hun studiekeuze.  

Op dit moment onderzoekt Qompas bovendien de mogelijkheid om AI in te zetten binnen Qompas (voor havo/vwo bovenbouw). We denken aan een tool die het gesprek met de leerling op gang brengt aan de hand van de objectieve studiekeuze-informatie die binnen Qompas beschikbaar is plus data die de leerling zelf heeft opgeslagen. Wil je hierover met ons meedenken? Dat waarderen wij erg. Plan via deze link een afspraak in: online agenda Cindy Beemsterboer, Qompas. 

Bijlage 1 

Hoever zijn scholieren met hun studiekeuze? 

In januari peilen we jaarlijks onder scholieren hoever ze zijn in hun oriëntatieproces. Weten ze al wat het gaat worden of zijn ze nog zoekende? En in hoeverre zien we verschuivingen als we vergelijken met de jaren hiervoor? Daarnaast vroegen we ons ook af wat ze belangrijk vinden bij hun studiekeuze. vmbo’ers, havisten en vwo’ers uit de bovenbouw vroegen we naar de volgende thema’s: 

• In welke fase van de studiekeuze bevinden scholieren zich in december? 

• Wat vinden scholieren belangrijk bij hun studiekeuze? 

• Hoe denken scholieren over het bezoeken van voorlichtingsactiviteiten? 

• Hoe groot is de intentie om een tussenjaar te nemen? 

Op 9 januari 2026 hebben we een enquête uitgestuurd naar vmbo’ers, havisten en vwo’ers. In deze enquête hebben 880 scholieren inzicht gegeven in wat zij belangrijk vinden tijdens hun studiekeuze. 

Bronvermelding 

[i] Universiteitsbibliotheek Utrecht LibGuides, ‘Artificiële Intelligentie (AI), wat is het en hoe werkt het’, 26-02-2026.https://libguides.library.uu.nl/Artificiele_Intelligentie (Gebruikt op 02-03-2026).

[ii] Aeres Hogeschool, https://www.aereshogeschool.nl/. (Geraadpleegd op 10-03-2026). 

[iii] Ares Hogeschool, ‘Diergezondheid & Management’, https://www.aereshogeschool.nl/opleidingen/voltijd/bachelor/diergezondheid-en-management. (Geraadpleegd op 10-03-2026). 

[iv] Hogeschool Van Hall Larenstein, ‘Diermanagement’, https://www.hvhl.nl/opleidingen/hbo/diermanagement/. (Geraadpleegd op 10-03-2026). 

[v] Inholland Hogeschool, ‘Dier in de Duurzame Samenleving (Dier- en Veehouderij)’, https://www.inholland.nl/opleidingen/dier-in-de-duurzame-samenleving-voltijd/. (Geraadpleegd op 10-03-2026).